وتووێژ له گهڵ حهمهساڵح سووزهنی
ئاماده کردنی :
رههبهر مهحموودزاده،
مستهفا شێخه
ثرسيار:
كاك حةمةسالَح سووزةني ئيَوة نزيك بة دوو دةيةية لة بواري شيَعر و
رةخنةدا ضالاكن. بة سةرنجدان لة ثيَشينةي ضالاكي زؤربةي ئةو
نووسةرانةي ئيَستا لة بوارطةل جؤراوجؤرداكاردةكةن يان لة ثيَشدا
كاريان كردوة ثةي
بةو راستية دةبةين كة كةم كةس هةية وةك ئيَوة لةم ماوة
دوورودريَذةدا بةردةوام
بيَ. كةواية يةكةمين ثرسيارمان ئةوةية كة بة برِواي ئيَوة
خةسلَةت و ثيَوةندي ئةو دابرِانة مةعريفييةي لةم ضةند
سالَةي دواييدا روويداوة، لةضاوروانيني سوننةتي، ضين؟
بةلَيَ لة
راستيدا لة ميَذة سةرم بة ئةدةبةوة ئيَشاندوة يان بة ثيَضةوانةوة
ئةدةبم بة سةرئيَشاندوةو...
رةنطة بةردةوام بوونةكةش هي ئةوة بيَ هةرطيز ئةطةيشتم بةو شتةي كة
ضاوةروانييم دةكرد، ئةو ضاوةأوانييةي مروَظيَكي شةكةتي ناو
دةريايةكي بةشةثؤلان هةيةتي بؤ طةيشتن بة كةناريَكي ئارام و خوش...
كة هةلَبةت ئةستةم وةطيري بكةويَ يان لاني كةم من نةمديتةوة. بة
ثيَضةوانةشةوة دةرياكةم لةثةسا ليَ ئالَؤزترو بةشةثؤلانتر
دةبيَ...وةلآميَكي رؤمانسييانة بوو... راستييةكةي حةزئةكةم ئةو
وةلآمةي سةرةوة بسريتةوة و ئةم وةلآمةي تري بو دانيَي؛ ئةرةوةلآ
بةردةوام بوومة و ئازاشم و لة ثيَناويشيدا تووشي زيندان و
ئينفيسالي(دةركردني) داييم لة خزمةتي دةولَةتي و زؤر كيَشةي تريش
بوومة.
هةلَبةت بة خةنجةري بةر ثشتويَن و سميَلَي قيتي بابأةوة! نا تكاية
ئةمةش وةلآميَكي حةماسييةو بة دةورةي ئيَمة و ئةم هةموو قؤثيةي
كيبورد و كةيس و مانيتؤر و دةمامكة ناخوا.. كةواية بةس ئةم وةلآمةم
بؤ تؤماربكةن تكاية؛ زؤر سثاس _ كابرايةكي بيكار ضي بكا؟ جطة لة
خويَندنةوة نووسين وهةولَدان بؤ طةيشتن بة حةقيقةت(!!) نا..
جواني... يان هةر دووكيان.. نا.. ئةمةش نا...ئةمة وادةطةيةنيَ كة
طواية رةخنةطريَكي رةش بينم و هيوام بة رةوتي ذيان و تازةطةري و
نويَخوازي و شتي وا نةماوة و.. تاد. بةلآم من بةردةوام خولياي
نويَكان بوومة و جيهانم بةس بؤ ئةوة جوان لة بةردلآنة كة
ضاوةرواني خولقاندني تازةكاني ديكةي بوومةو دةبم. ئةمةش يةكةم
شيعري بلآوكراوةمة:
/ثةثوولة:
ئاطر
هانيَ بالةكانم ثيَي هةلَفرة...
لةو
ثةأ جةنطةلَ
تاريكايي دةستي تالاي خوا ضووة...
ئةمة
يةكةم دابرِاني منة لة ئةدةبي ثيَش خؤم _ ئاخر سوننةتي ثيَش من
بةردةوام هةولَي بة طةوج نواندني ثةثوولةي ئةدا و شةيداييةكي
طةوجانة بة ئاطر و خوَ كوشتنيَكي لةوة طةوجانةتر. ئةطةر يةكيَ لة
ثيَناسةكاني ئةدةبي نويَ بة طؤرِاندني ثيَش زةمينةكاني زيَهني
خويَنةر بزانين لة مةأ دياردةكان،
ئةوة يةكةم هةولَي من بوو بؤ ئةو طؤأانة. دابأانةكةش لةويَوة دةست
ثيَدةكا... زانست و زانياري و ئاطاهييةكاني ئيَمة لةمةر جيهان و
دياردةكاني دةوربةر ثيَشتر ضي بوو و دةبوا ضي بواية و ضؤن بطؤردريَ.
بة
ئاوردانةوةيةكي خيَرا لة ئةدةبي كلاسيكي كوردي،
ضةند ديوانة شيعريَ دةبيني لة ضةند كةلَة شاعيري سةردةماني كؤن،
نالي _ مةحوي_ مةولةوي _ جةزيري _ خاني و ... ئيتر هيض. رؤمان،
ضيرؤك، شانؤ، رةخنة، فةلسةفة، زانست و بة طشتي ئةوةي دةبوا
بهاتبيَتة نظيسان، نةهاتوة و فةقير و داماو و دؤش دادةميَني وئةمةش
ناضارت دةكا ثةل بةرةو ئةدةب و نظيساني دراوسيَكان بةري (جطة شيعر
كة هةرطيز لة رةوتي خؤي نةوةستاوة.. بةردةوام لة طؤران و سوارةوة
بةرةو روانطةوكفري و ئةدةبي سةردةم فريوة و دةفرِيَ.. (كة دواجار
دةضيينةوة سةري).
كةواية تؤ
لة هةر كويَرة دةست ثيٍَبكةي دةبيَتة سةرةتاي دابأانت لة سوننةتي
خؤت، ئةوةش
كاتيَك كة دؤخي كؤمةلآيةتي دواي ماوةيةكي دريَذخايةن مةوداي
نووسيني زمانةكةتي نةدابي و لة ناكاو بزووتنةوةيةكي خةلَكي (لةكةش
و هةوايةكي سياسيدا)هةوايةكي تازةي بوَ سيةكاني قةلَةم هيَنابيَ.
ئةويش تا ضاو دةكاتةوة جيهانيَكي نويَ و بةردةوام لة طؤأان و
نويَتر بوونةوةدا ببينيَ و كؤمةلَطاش بةرةو قوَناخيَكي تري
ميَذوويي لةرةوت و تيَثةرِين و طوزةركردن بيَ.
ديارة
يةكةم رووداو،
جيابوونةوةي قةلَةمةكانة لة يةكدي. بوَوةي هةنيَ كةس هةر بةو كةش
وهةواي ثيَشووة راهاتووة و ئةستةمة ئةطةر لة دؤخيَكي ديكةدا
بتوانيَ لة دايك بيَتةوة و ضاو بةسةر ديكة و ئةوي ديدا بطيَأي و
ضيَذ بدا و ضيَذ وةرطريَ ئةدةبيش لةو ريساية بةدةر نية _ هةنيَ
قةلَةم بةرةو بوارةكاني ديكة هةلَكشان و مةترسي رووبةرووبوونةوةي
دياردة و زماني نويَبان طرتة بةر هةنيَكش لة سةر ئةوةي هةبوو
لةنطةريان طرتةوة و بةرةنطاري نويَخوازانيش بوون كة طواية بة
ئاجووريبياني ئةيانهةويَ كؤشكي خؤمالَي بؤ ئةدةب و رةخنةي ئةدةبي
سازكةن.
با
بطةرينةوة سةر ثرسيارةكةي جةنابت كة بةراي من جةخت لة سةر سي وشة
يا طوتاري طرينط دةكا:
1-
سوننةت و روانيني سوننةتي
2-
دابأان و تايبةتمةندييةماني
3-
مةعريفة و مةعريفي بووني بةرهةمةكان
سوننةت و
نةريتةكاني كوردةواري بة سةر هةنيَ كليشةي ضاك و خراث و نيمضة
مةعريفةي ئاييني و شوان
ــ
ميَطةلي يةوة بينانراوة،
كة
دةسةلآتة جؤراوجؤرةكاني دةور و بةر سةثاندويانة بة سةرياندا.
نةبووني دةسةلاتداريَتي دريَذ خايةن لة برطيةكي
ذؤري ميَذووييٍدا و.. ئةوةندة وةك نةتةوة كز و لاوازي كردؤتةوة كة
بؤضوونة ناو ئةو ترادسيَونة تةنانةت بةلَطةي نووسراومان نية و
هةموو مةعريفةيةكي سياسي، كؤمةلآيةتي، فةلسةفي و دةروونناسي و
رةخنةي سثاوة بة سةر شيعردا، كةمةوداي دةربرِيني بة هؤي دؤخي
تايبةتةوة زيَدةتر بووة.
هةر بؤية
ئةطةر بتهةويَ باسي هةرضيَكي ديكةي كورد
(جطةشيعر)
بكةي دةكةويَتة ناو بؤشايي و بةتالَييةوة. واتة _ دواي شكسي
يةكجارةكي مادةكان ئيَمة كولتووريَكي وةرطرمان هةبووة لة نةريت و
كولتووري عةرةب و تورك و فارس و...لة راستيدا كاتيَ باسي سوونةت
دةكةين دةبي باسي سوننةتيَكي تيَكةلَ بكةين كة بة سةر ضاك و خراث و
رةش و سثي و باوكايةتي و سةرؤكايةتـي و ثالَةوانةكانةوة رؤنراوة.
تةنانةت شيعري كلاسيكي مةش
(دواي كؤتايي فةهلةويات و شيعري برطةيي) بة ثيَي بنةماكاني «عةرووز
و بةديع و قافية»ي ئةوانةوة ديَتة ثانتاي جوانناسي و دةلالةتي
مانايي و خؤو ثيَ طرتن و رِاهاتن. زؤربةي شاعيران و كةلَة شاعيراني
كورد لة حوجرةكاندا (واتة لة ذيَر سيَبةري دةسةلآتي حةقيقةتسازيي
ئاسمانيدا) فيَرة مةعريفة بوونة و ناراستةوخؤ ئاخنيويانةتة ناو
شيعرةكانيانةوة.
لةم سةدةي دوايشدا كة طوتار طةلي نةتةوةيي (ناسيوناليستي)
و
رةخنة و رؤشنطةري ودواجار بيرؤكةي ضةثي ماركيستي ديَتة ئاراوة،
ديسانةوة
لة ريَطاي شيَعرةوة ديَتة دةربرين.
خاني باسي خاوةن كةرةم و سوخةن نةوازو سكةي مةشكووك و قانيع
سوسياليسم
و
حاجي قادر باسي زماني كوردي و... بة شيعر دةردةبرِن كة تواناي
شروظةكردني ئةو ضةمكانةي نية و بة ئاشكرا ديارة سةثاوة بة سةريدا و
لة رووي ناضاري يةوة هاتؤتة شيَعراندن.
بة كورتي
سوننةتي ميَذوويي مة لة سةر شكست و باوك و تابؤكاني
(مةنعكردني ئةخلاقي)
زأباوكةكانمانو
تيَكةلاَويَك
لة مةعريفةي ئاييني رؤنراوة و موقةدةساتيش لة سةرووي هةموويانةوة.
كة
ئةويش
خويَندنةوةي هيَرمنوتيكيانةي ئيَستاكةي ئيَمةي بة ناو رةخنةطرة،
نةك بةلَطة و دةق و كتيَبخانةو
ليَكدانةوةي رووناكبيراني ثيَش خؤمان!
درؤكاني
مؤقةدةس:
كةي
ثةيكةري راستي بة شةقامةكاندا هةلَدةواسن
وةك
ئازادي
/ ديواني درؤكاني مؤقةددةس
لةو
ولآتانةي كة فةلسةفة و زانست و هونةر و ميَذوو و... بؤتة بةشيَك لة
ترادسيَوني نةتةويي بؤيان، كاتَي باسي نويَخوازي دةكريَ بةردةوام
جةخت لة سةر ئةوةية كة دةبيَ لة سووننةتةوة سةرضاوةي طرتبيَ. بؤ
ويَنة كاتي خؤي من نموونةم لة طاداميَر هيَنابوَوة كة دةيطوت:
تيَطةيشتني هيَرمنوتيكي بةرهةمي وتويَذي رةسةني ئيَستا و رابردووة.
ئةوةش كاتيَك رووئةدا كة ثيَكهاتةيةكي سنوورةكاني ئيَستا و
رابردوومان لة بةردةستدا بيَ. طاداميَر هةروةها دةلَي مةرجي ئةو
ثيَكهاتةيةش خودي سوننةتة.
بةلآم
كاتيَك رةخنةطريَكي كورد بيهةوي ئاوأ لةو سوننةتة بداتةوة دةبيَ
ئاماذة بةكام مةعريفة و ثيَكهاتة بكا جطة ضةند بةيت و باويَك و
ضةند ديواني شيعري. كةواية لةهةر كويَوة دةست ثيَدةكةي دةبيَتة
جؤرة دابأانيَكي رةخنةيي يان هونةري لة سوننةتي ثيَش خؤت. بو وةي
رةخنةي كوردي (ئةطةر رةخنةيةكي هةبووبيَ) ياني شةأي براكوذي.
بةوحالَةش
دةبينين كة لةم سالآنةي دوايي دا لة سةر دةستي كةسانيَكي رؤشنبير
(بة تايبةت طروثي رةهةند لة باشور و نويَخوازان لة رؤذهةلات ضةند
هةنطاويَكي باش هةلَطيَراوةكة يةكةمينيان هةولَدانة بؤ
جويَكردنةوةي ذانرةكاني
ديكةي هونةري و رةخنةيي لة شيعر كة وةك باس كرا بة زؤر بة سةري دا
سةثا بوو،تا
بلاَوكردنةوةي رؤمان، كتيَب و وتاري رةخنةيي، وةرطيَران لة بوارطةل
جوراوجؤردا، ئامادة كردني
شانوَ _ سينةماي كوردي و... لةو هةولآنةن كة بة هيض ضةشني
نابيَ ضاوي ليَ بنووقيَ و رةش بينانة ليَي برِوانين؛ ذيان لة
رةوتداية و ئيَمةش دةبي بنووسين و هةولَ بدةين بؤشايييةكان
ثرِبكةينةوة. هةر ضةند «بة ئاجووري بياني» دةبيَ خانوويةك
سازبكةين! ئةطينا دةسةلآتي تكنؤلؤذياي سةردةم لة دةسةلاتي
سةرماوسؤلَةي سةدةكاني ديكة رضيَنةر تر و جةرطبرِترة.
ثرسيار:
لةم هةولَة مةعريفييةي
لةو سالآنةدا بة طشتي دراون جيَطةو ثيَطةي رةخنةي ئةدةبي ضؤن
دةبينن ئايا رةخنة (هةر بةتةنيا) وةكوو ثاذيَك لة هةولَة
رؤشنبيريةكان بووة يان وةكوو دةلاقةيةك بةرةو جيهاني تيوَرية
نويَكان كاري كردوة؟
رةخنة و
رةخنةكاري بةشيَكي طرينطي مةعريفيية كة خانيَكي طرينطي لة
فةلسةفة، زانست، هونةر و كؤمةلَناسي و...
له
ولآتاني
رؤذئاوا دا هةبووة وهةيةتي و بة بؤضوونيَك هؤكاري طةشة ونةشةي
زانست و فةلسةفة و بة طشتي شارستانيةتي رؤذئاوا و...دةطةريَتةوة بؤ
بنةما رةخنةيييانةي كةهةر لة
ئةفلاتوونةوة تا دريدا و ثيَكهاتةهةلوةشيَنةكان دايانمةزراندوة
و كاتي خؤي من لة وتارطةلي ضةند ثاداشتي بيَمانادا ئاماذةم
ثيَكردوون و بةداخةوة كورد تا ئةم سالآنةي دواي ضاوي ليَ
نووقاندبوو. مؤديَرنيتة ئةو بزاظة جيهانطيرةي كة ئةمرِؤكة جيهاني
ليَكردووينةتة ديَكةي مارشالَ،
دةطةرِيَتةوة سةر رةخنة و رةخنةكاري كؤمةلَيَك
رۆشنبیر
و رةخنةطري بة توانا بؤدابين كردني مافي مروظ و عةدالَةتي
كؤمةلآيةتي و هيَنانة خوارةوةي ئاسمان و خواكاني بؤ سةر زةوي و...
رةخنةي ئةدةبيش بة هؤي ناسيني جةوهةري ئةدةب و هونةر، كة لة ئةساس
دا بة هوي كةلَك وةرطرتني لة خةون و خيال و فانتازيا و ئوستوورة و
طيَأانةوة و تيَكةلَبووني لةطةلَ ميَذووي ئينساني لةلايةكو،
لةلايةكي
ديكةوة بة هؤي طةمة زمانيةكانيةوة بة باشي لةو سةرضاوة فةلسةفي و
زانستييانةي هةلَطواستووة و خويَندنةوة و راظةكاريي خؤي ثيَ كردوة.
زؤر جاريش سةربةخؤيانة هاتؤتة بةرةنطاري هةموو ئةو بزاظطةلة و
ويَستي سةربةخؤبووني ئةدةب و هؤنةري رةضاوكردوة.
قوتابخانةطةلي لة كلاسيزم و رؤمانتيسيزم و سوريَئال و ريَئاليستةوة
تا ئةم شةثؤلة نوييةي فورماليسم و نيشانةناسي و دياردةناسي و
هيَرمنوتيك و ثيَكهاتة خوازي و هةلَوةشيَني سازيان كردوة هةموو
ثاذطةليَكن لةو جيهانبينييةي
ئةدةب و هونةري ثيَخويَندراونةتةوة و دةخويَندريَتةوة.
بة داخةوة
ئةم بزاظةش لاي ئيَمة ميَذوويةكي ئةوتؤي نية و نةبووة و جطة ضةند
ئامؤذطارييةكي كؤمةلآيةتي و رةخنةي ساكار لة كؤمةلَطا بؤ خويَندن و
نوسين و دروشمطةلي خاوةن
هةلَويَستانة بو ئازادي و شورش و...لة هةنيَ نموونةي شيعريدا
بةلطةي ئةوتؤمان ديسان بة دةستةوة نية. هةلَبةت لة بةشيَكي
كورتي قسةكانمدا دةبي لةسةر ريَئاليسم و بزاظي ضةث
لةنطةريَ بطرين.
دةسةلآتي
زماني و هذمووني بزاظي ضةث و دةوري ئةو بزاظة لة سةر ئةدةب و هونةر
بةطشتي لة هةموو جيهاندا حاشا هةلَنةطرة و لة ماوةي نزيك بة
نيوسةدةدا زؤري لة نووسةران هةولَياندا بابةتي ئازادي و عةدالَةت
و يةكساني كة دروشميَكي جوان و رازاوة و لة بةردلآن بوو بطويَزنةوة
بؤ ناو ئةدةب و رةخنةي هونةري و نيشان داني واقيع و حةقيقةتةكاني
ناو كؤمةلَ دةبيَتة بةشيَك لة ثرؤذةي خاوةن هةلَويست بوون و
ئازايةتي شؤرشطيَرانة لةسةر خواني ئةدةب و هؤنةر و لةم وتويَذة
كورتةدا نامهةويَ باسي ئةريَني و نةريَني بووني ئةم حالَةتة و ئةو
قوتابخانةية بكةم،
بةلآم يةك
شت ئاشكراية ئةويش خةسلَةت و تايبةتمةندي هونةرة بةعام كة حةز بة
بةستنةوةو
ئةبيَ و نةبيَي هيض دةسةلآتيَك ناكا و رةنطة يةكيَك لة
ثيَناسةكاني ئةوة بيَ كة بةردةوام لة هةولَي شكاندني تةنانةت
دةسةلآتـي
خوَشيدایه،
بةلآم مةبةست لةم ئاماذة ثيَكردنة رةنطة ئةوة بوو كة دةستثيَكي ئةو
رةخنةطةلةي رؤشنبيراني كوردةواري تاك و تةرا بلآويان دةكردةوة
ديَتة ئةم قؤناخة لة باري ميَذووي رةخنةوة. واتة ئيَمة بةو جؤرة
رةخنةوة هاتينة جيهاني رةخنةي ئةدةبييةوة و باشيشمان وةرنةطرت،
بةلكؤ
ويَنةطةلي فتؤطرافييانةي ناتوراليستي ساكارمان نابووة جيَي
ليَكدانةوةي دياريكراو لة دؤخي تايبةت
و تةنيا واقيعي دةرةوةييمان ثيَ نووسيةوة نةك واقيع طةلي دةرووني و
زيهني و قولبوونةوة بة ناخي كةسايةتي و رةط و ريشةي كولتووري
نةتةوةكةماندا.
هيَنديَ كةسيش بة ناوي واقيع و نا واقيعيةوة رةخنةيان كردبووة
بازارِي شةأةجنيَوي كةسيي و هةلَبةت لة خزمةت ئايدؤلؤذي يةكي
تايبةت و تاك رةهةندو...
ئةو ضةشنة
بةناو رةخنةطةلةمان هةموو لة طؤظارةكاندا بينيوة و ثيَويست بة
نموونة هيَناوة ناكا،
بةلآم ئةوةي جةنابت وةك هةوليَكي مةعريفي لةم ضةند سالآنةي
دواييدا ئاماذةي ثيَدةكةي؛ بةشيَكي جياواز و نويَترة كة ثيَويستة
لة بنةرةتةوة سةنجيَكي لانيكةم بةخيَرايي بدريَتي.
«ئاشووري»
لة وتويَذيَكدا دةلَيَ:
«دذايةتي
بالَة دةسةلآتداركاني كؤماري ئيسلامي لة قؤناخيَكدا دةكيَشريَتة
ناو فةلسةفةو رةخنةكارييةوة و دووبالَي «ثووثيَر»ي و «هايدطيَري»
ليَ دةبيَتةوة كة دةكةونة مؤناقشةي يةكدي يةوة...»
هةر لةو
سالآنةدا كؤمةليَك كتيَبي وةرطيَراني فةلسةفي و رةخنةييش دةكةونة
بازاري كتيَب و ضاثةمةنييةوة
و لة
زانكؤكان،
خويندكاران ناوطةليَكي تازةتر دةبينن. دواي شؤرشي فةرهةنطي و بةستن
و كردنةوةي زانكؤكان ـ ساختار و تةئويل مةتن( ثيَكهاتة و راظةكاري
دةق) دةبيَتة كتيَبي وانةيي و سةرضاوةكاني مؤديَرنيتة و ثاش
موديَرنيتة بة ليَشاو بلآو دةبيَتةوة هةل و مةرجي ديالوَط و مشت و
مرِ دةبووذيَتةوة و...
بة
سةرنجدان بةو قسةيةي فؤكو كة زانست و دةسةلآت بةردةوام لة سازكردني
يةكديدان و حةقيقةت لة راستيدا دةبيَتة ثيَوةندي طرتن و بضراني
جاربةجاري ئةو دوانة لة يةكدي دةتوانين بلَيَن كة حةقيقةتيَكي تازة
خؤلَقابوو.
خويَندةواران بة ئاطا
يان نائاطا لةو كةون وبةينة زيَدةتر ئاشناي هةر دوو مةعريفةي
مؤديَرنيتة و ثاش مؤديَرنيتة لةرؤذئاوا دةبن و طوتارطةليَكي وةك
دةسةلات، وانموود فةلسةفةي رةخنةيي ـ كؤمةلَطاي كراوة و بةستراوـ
قؤناخةكاني تيَثةرين، مؤدرنيتة ثاش مؤدرنيتة و... ديَنة ثانتاي
خويَندنةوة و هةلَسةنطاندن و سرينةوةي دةسةلآتي زمانيي ضةثةكان كة
تا ئةو ساتة برِةويَكي سةيري هةبوو لة ناو رووناكبيران و نووسةران
و شؤرشطيَرِاني ئيَرانيدا. ئةوسا، ضةثةكان زاراوةي
ئانتيسويتيزميان لةم رةوتة نابوو؛ بؤ ويَنة كاتيَ باسي فؤرماليست
دةكرا وةك جنيَودان دةهاتة ماناكردن نةك قؤتابخانةيةكي رةخنةيي.
هةر بةراستيش لة قؤتابخانةي فرانكفورت بةم لاوة رةوتي رووناكبيري
و رةخنةيي ئةو دةورةشي هةبووة.
ثرسيار:
مةبةستت ئةوةية ئةم رةوتة مةعريفيية بدةيتة ثالَ دةسةلآتي
سياسي؟
بة
ثيَضةوانةوة ئةمهةويَ بلَيَم هةموو مةعريفةيةك لةطةلَ يان بة
دذايةتي لةطةلَ دةسةلآتيَكي مةعريفي ديكة ديَتة ئاراوة و رةوتي
ميَذووويي باسةكةم مةبةست بوو ئةطينا دةسةلآت تا ئةبةد ناتواني
ضاوديَري ئةو زانستةي بكا كة خؤي بةرهةمي دةهيَنيَ و زؤر جاران ئةو
مةعريفةية دةكةويتة رةخنةكاري هةمان دةسةلآتي بةرهةميَن ...
إدةسةلآتي سياسي بةس بوَ تئوريَزة كردني خواستةكاني خؤي ـ لةطةلَ
يان دذي رؤذئاوا ئةو مةيدانةي داية دةربرِيني مةعريفي ـ بةلآم خؤ
هةموو رووناكبيران سةر بةدةسةلات نةبوون ـ دةسةلآت باسي هاتني
فؤكؤي دةكرد بؤ ئيَران ... و رووناكبير تةميَ و ضاوديَريةكةي فؤكؤي
ئةخويَندةوة.
ميَذووي نيَرماكي و ئيرادةبةزانينة كةي وةردةطيَرِا.
دةسةلآت
دذايةتي ثوثيَر و هايدطيَري دةبيني لةطةلَ ماركسيسم،
بةلآم
رووناكبيران كؤمةلَطا كراوةكةي ثوثيَر و هةستي وزةمانةكةي هايدطيَر
و بيروبوَضووني لة مةرِ شيعر بلاَودةكردةوة. دةسةلآت فورماليستي
وةك لادان لةشورشطيَريي شاعيران نووسةران دةويست و رةخنةطران بوَ
دةولَةمةند كردني تئؤري رةخنةيي و خويَندنةوةي دةق
كةلَكي ليَ وةردةطرت و هؤنةر وةك تكنيكي شكلوفسكي ليَ
وةردةطيَرِا.نموونةيةكي ساكار بيَنينةوة: ضؤنيةتي دارشتني ثرؤطرام
و هةلَسوكةوت لةطةلَ خويَندكاران و ثةروةدة و راهيَناني بالآ لة
زانكؤكان بةردةوام لةلايةن دةسةلاتةوة ديَتة كاركرد و تةنانةت
ضاوديَري بةلآم هةموومان دةزانين كة زؤربةي دذايةتي و بذاظة
كؤمةلآيةتي و سياسي يةكان هةرلةم زانكوَيانةدا سةر هةلَدةدا.
برواننة
دةوري رؤشنبيراني ئيدوارد سةعيد و دلَنيام لة مةرِ ئةم بابةتة زؤر
شت ئةخويَننةوة.
هةرضي بيَ كويَ ئةو هةولآنة لةناو خويَندةواران، نووسةران و
رةخنةطراني كورديشِدا دةوري خؤي دةطيَريَ. لة كوردستاني باشوور
سةرةتا طؤظاري كةم تيراذي ئازادي و دواجار رةهةند
هةوليَكي جيدي ئةدا بؤ ناساندني عةقلي نويَ و رةخنة لةعةقلي
سةلةفي و دةسةلآتي كوردي و باسي ئيفليج بووني رووناكبيري و ...
لةرؤذهةلآتيشي رةخنةي ئةدةبي هةنطاوي تازة هةلَدةطريَ بةرةو
ناساندني ئيوري رةخنةيي نويَ لة فورماليسم ي رووسيٍيةوة تا
نيشانةناسي و ثيَكهاتة خوازي راظةكاري و ثيَكهاتة هةلَوشيَني و
خويَندنةوةي دةقطةل ئةدةبي بة ثيَي ئةو قوتابخانة نويَيانة.
ديارةئةم هةولآنة لةهةر دوو بةستيَني تيَؤري ئةدةبي، كة وةك باس
كرا بةهوي تايبةتمةندي دةق
ًهةموو
ثانتاي مةعريفةي جيهاني مرؤظ دةطريَتةوة و بؤ خويَندنةوةي
هيَرمنوتيكيانةي دةق وةك هيَزيَكي «بالقوة» ديَتة كاركرد و ئةو
ساتة كة بةو تيَوريانة دةقيَك شرؤظة دةكريَ، ضالاك دةبيَ. هةلَبةت
خةساري تايبةتي خؤشي هةبووة كةكاتيَ خؤي باسمان كردةوة. ديارة
ئةمانة دةكريَ وةك هةولَي رؤشنبيريش باس بكريَ،
بؤ
وةي بة ثيَناسةي من رؤشنبير لةراستيِدا ياني رةخنةطر. بةبيَ
رةخنةو رةخنةكاري رؤشنبير هةرطيز نةيتوانيوة دةوري واقيعي خؤي
بطيَريَ. نموونة بؤئةم قسةيةشم رةوتي فةلسفةية لة سوقراتي شةوكةران
نؤش و ئةفلاتوون و يؤتؤثياكةيةوة تا دةطاتة ماركس و نيضة و
رةخنةطراني هةلَوةشيَنةر. ديارة رةخنةي ئةدةبيش لةو سيستةمة
مةعريفييانة دةكاتة سةرضاوة و كاتيَ باس لةتيَئؤري رةخنةيي
دةكةين ئةوانة هةموو مةبةستة طرينط ئةوةية ضؤن بيَتة ثانتاي كاركرد
و ض جؤرة دةقيَكي كودري ثيَ بخؤيَنريَنتةوة بؤوةي ببيََتة ملَكي
مةش ـ جيهان لةوةي بضووكتر بوو كة ئيَمة بيرمان دةكردةوة. كاتيَ
رةهبةر مةحموودزادة بةيتةكاني كوردي بة ثيَي ثيَكهاتة سةر لةنويَ
خويَندةوة ئيتر ثيَكهاتة خوازيم بة قوتابخانةيةكي كوردي هاتة
بةرضاو و بةو ثيَية خويَندنةوةي فؤرماليستانة و شرؤظةكردني
هيَرمنوتيكييانةي دةقة شيعريةكاني نالي و ئثيستمؤلؤذياي شيعري
كوردي و ...تاد ئةو
راستيةي سةلماند كة نويَخوازان بةرحةق بوون و سةلةفييةت جطة
ثاتةكردنةوةي «رةسةنايةتي » هيضيان ثيَ نةمايةوة خافلَ لةوةي ئةطةر
دةقيَك بةردةوام نةخويَندريَتةوة رةسةنايةتييةكةشي دةفةوتيَ و
دةمريَ.
ثرسيار
:
نزيكةي دوو دةية لة
مةوبةر لة كةش و هةوايي رووناكبيري كوردستاندا طوتاري سياسي زالَ
بوو دواتر ئيَمة شاهيدي ضةشنيَك سياسةت دابرِين لةطوتاري
رووناكبيري بووين و ئيَستا جاريَكيتر نيشانةكان وا وةديار كةوتوون
كة طوتاري سياسي لة سةررِاوة خةريكة بةهيَز دةبيَتةوة. ئيَوة
سةبارةت بة ثيَكهاتني ضةشنيَك هاوسةنطي لة نيَوان طوتارة سياسي
يةكان و طوتارة غةيرة سياسييةكان لة كةش و هةواي رؤشنبيري
كوردستاندا ض ثيَش بيني يةك دةكةين؟
كاتي خوَي
ذان ذنة (نووسةريَكي سةدةي بيستةم) طوتي؛ هةر لةو كاتةوة كة وتار
يان نامييكةيةكتان لة كؤمةلَطاِدا بلآو كردةوة،
ئيتر ضؤيتةتةناو ذياني سياسي ئةو كؤمةلَطايةوة كةواية ئةطةر
ناتهةويَ بوونةوةريَكي سياسي بيَت نة هةرطيز بنووسة و نة
سوخةنرانيش بكة!
يان
نازانم لة كيَم خويَندؤتةوة كةمندالَ كاتيَك شيري دايكي دةمذي
خةريكي كاريَكي سياسيية.
ئةو قسانة ئةطةر لةروانطةي دياليَكتيكي هيَطليٍيةوة ليَي
برِوانين رةنطة ئةسيح بيَ بؤ وةي هةموو دياردة و مةعريفةيةكي جيهان
ثيَوةندن بة ذيان
ونةذياني مرؤظ ( يان بةبؤضوونيَكي نويَتر) لة زمانِدا كورت
ئةكريَنةوة. لة باري ثيستمؤلؤذياوة ئةم بؤضوونانة دةكةويَتة ئةو
قؤناغةي ثؤليَنكردني مةعريفيِيةوة كة نيشانةكانيان لة باري
ويَكضوويي و ثيَوةندييةوة دةئاخنراية دةزطاي مةعريفي و
زانستييةوة ... بةلآم فؤكؤ طوتةني قوناخيَكي ديكةش بةريوة بوو كة
هةولَي جويَ كردنةوةي نيشانةكان و بةو ثيَية مةعريفةي جيهاني هةبوو
ليَرةدا ئيتر سياسةت ئاوةها بة طشتي ثيَناسة ناكريَ و دةبيَتة
زانستيَكي سةربةخؤ. زانستيَ كة هةموو هةولَي بؤ وةدةست هيَنان و
دةستبةسةراطرتن و دابةشکردن وضاوديَريكردني دةسةلآتة و كةسي
خؤي دةويَ و نة كاري هةر طؤرانيبيَذيَكة! هةلَبةت ئةمة بةو مانا
نيةمن طورانبيَذ لة سياسةتوان بة كةمتر بزانم! مةبةست جياوازي
سياسةتة لةطةل هونةر و ئةوةيكة هونةري رةسةن لةثيَناوي ئةو
وةدةست هيَنانةدا نايتة ناسةكردن. يؤتوثياي هونةر «شاري مؤسيقارة
سثيِيةكانة» نةك هةلَكردني ئالاي رةنطالَة بة ناوطةل جياوازةوة لة
سةر طؤي زةوي؛ لةئارمانج شارةكةي ئةفلاتوونةوة تا كومؤني دوايي
ماركس (كة لةهةردوو حالَدا ئيَمةي ليَفريَدراينة دةرةوة)
ـ حةز
ئةكةم باسةكة كؤ بكةيتةوة بؤ كورِدة واري خؤمان:
باشة،
ئةطةر بابةتيانة وةلآمي ثرسيارةكةي جةنابت بدةمةوة دةبيَ بلَيَم ضي
بوون ئةو طوتارة سياسييانة و لة ض هةل ومةرج و دؤخيَكي ذياني
كؤمةلَطادا هاتنة ئارا و بةمةبةستي خؤ طةيشتن يان نا؟
ئةطةر زؤر
قوولي نةكةينةوة دةبيَ بلَيَن دوو طوتاري سياسي لة كؤمةلَطاي مةدا
تا ئيَستا بوونةتة دةسةلآتي زمانيي زالَ؛ يةكةميان ناسيوناليسم، كة
زور كةسان دةيطةرِيَننةوة بوَ دةوري يان دةقي خاني و ئةم شيعرانة
بةبةلَطة ديَنيَتةوة كة زؤربةتان لةبيرتانة؛ طةرديَ هةبوويا
مة ثادشاهةك ...تاد. ئةنجامي ئةم طؤتارة زالَة لة خاني لةب
زيَرِينةوة تا هةنووكة بة سةردةماني شورش ـ شكست بةناو
بانطة و تا ئةو كاتةي داوا رةواكاني طةلي كورد نةيةتة ئةنجام لام
واية هةر وةك طوتاريَكي زالَ دةميَنيَتةوة هةلَبةت بةهةلَس و كةوت
و فةرازونشيَوي تايبةت بة هةموو رةوتيَكي سياسي وةك هيَزيَكي
ئوثؤزسيون. ئةم طوتارة دواتر لة لايةن رةخنةطراني ضةثةوة كةوتة بةر
نةشتةري رةخنةي توندوتيذ و نيمضة دةسةلاتيَكي ديكةي زمانيي
لةريَطةي رؤشنبيران و ئةحزابي ضةثةوة ديَتةئارا كة بةتوندي لة
لايةن دةسةلاتي سياسييةوة،هةروةك نةتةوةخوازةكان، سةركوت دةكريَن و
دارِماني يةكيةتي سؤوييةت زيَدةتر ثةرِةوازةيان دةكا..وةك لة
سةرةتادا باسمكرد، رةوتي ئانتي سويتيزمي طوتاري رةخنةيي
رووناكبيراني جيهانيش لة قوتابخانةي فرانكفورت بةملاوة دذي ئةو
طوتارة ضةثة نةريتييةبووة و لام وا نية بتوانيَ ئةو دةسةلآتة
زمانييةي خؤي، كة سةردةماني هةموو بزووتنةوة رزطاريخوازةكاني لة
ذيَر دةسةلآتدا بوو، ذيَدةتر بثاريَزيَ و رةوتي ئالَ و طؤر طةلي
جيهاني بةتايبةت رؤذهةلآتي ناوةراستيش بة قازانجي ئةم طوتار نية.
هةربؤيةشة وةك جةنابت ئةفةرموويت ماوةيةك شاهيَدي سياستدابرِان لة
طوتاري رووناكبيري بووين.
وةك ئاماذةم ثيَكرد ئةوة دةسةلآتي زماني كةرةسةكاني راطةياندن و
ثيَوةندي جةماوةري كةلآن سياسةتي «ديَ بضووكةكةي جيهانة» كة دياري
دةكا كةي و لة كويَ و ضؤن، ض طؤتاريَ زالَ بيَ يان نةبيَ و بة
داخةوة رووناكبيراني مةش بة بيَ ئةوةي تةنانةت خؤشيان بزانن هان
لةناو ئةو تؤرِة ناديارةدا كة هذمووني ثيَدةلَيَن،
هذمووني لةطوتارة غةيرة سياسييةكانيش بؤ مةبةستي خؤي بةباشي
كةلَك وةرئةطريَ. خؤمان و شانسي خؤمان جاريَ لةبةرجةوةني داين.
بةلآم
هونةر و ئةدةبيات دةبيَ هةولَي سةر بة خؤيي خؤيانيان هةرطيز لة بير
نةضيَتةوة! وةك ثيَشتريش لةو تاريكي ديكةدا ( نويَخوازي و
سةلةفيةتي سووثيَرمؤديَرن) نووسيبووم ئةمة بةو ماناية نية كة
سياسةت نةتوانيَ بة بؤضووني خؤي ئةدةب راظة بكا.
نةك سياسةتوان، رةوانناس، دةروون شيكار، ئابووري ناس و تةنانةت
ريازي زانيش مافي خؤيةتي لة دةلاقةي خؤيةوة لة ئةدةبوهونةر
هةلَكرِيَنيَ. طرينط ئةوةية ضةند بتوانن بضنة دةرووني دةقةوة يان
لة ثةراويَزدا بميَننةوة. بةلآم وةكوو راي خؤم لام واية لة كةش
وهةواي هةنووكةييدا بة هؤي ئامادةبووني ئةمريكا و هاو ثةيمانان
لةناوضةدا و شؤرشي (ثةراويَز دذي دةق) لة لايةن ئيسلامييةكانةوة
طوتاري ئةدةبي سةربةخؤ و طوتارة غةيرةسياسييةكان دةكةونة
ثةراويَزةوة و طوتاري سياسي زيَدةتر زالَ دةبي.
ثرسيار: ئيَوة يةكيَك لةو كةسانة بوون كة لةؤ طةرِيانةي بة«داكار»
نيَوي دةركرد ضالاك و خاوةنرِا بوون حةز دةكةم ئيَستا كةماوةيةك
لةو طةرِيانة دوور كةوتووينةتةوة و لةوانةية بتوانين داوةرييةكي
باشتري لة سةر بكةين. باسي ضوَنيةتي سةر هةلَداني ئةم طةرِيانة ـ
ضونيةتي بةردةوامبووني و ئاكامةكةي و شويَنداناني مان بو باس
بكةي!
«بةياننامةي ثرؤذةي ئةدةبي هؤنةري ثيَشرةوي كوردي داكار»
لةضوارةمين ثيَش ذمارةي حةوتوونامةي سيروان ( 9ي جؤزةرداني 1377ه)دا
بلآوكرايةوة و ناوي منيشي بة ذيَرةوةبوو. بةلآم راستيةكةي ئةوة بوو
من تيايدا
ضالاك و خاوةنرِا نةبووم و زؤر كةسان هةن كة ئةم راستية نازانن؛
من تةنانةت تا كاتيَ بلآبوونةوةي بة ثةلةي بةياننامةكة لة لايةن
دؤستي(بةريَزوخؤشةويستم)كاك فةرةيدوون ئةرشةدي (كة
ئيَستا لة هةندةرانة) هةر نةشم ديبوو،
بةلآم لة بةرضي منيش وةك عةتا نةهايي ناوةكةي خوَمم وةرنةطرتةوة؛
بؤ
وةي هةستم كرد ضةند هةولَيَكي ضةند لايةنة لةريَطاي فةرةيدوون
ئةرشةدي و ئازاد رؤستةمييةوة يةكيانطرتؤتةوة و ثرديَكي ثيَوةندي
لةنيَوانياندا ساز بووة.
زؤر
ثيَشتر لة لةسالي 77 ( سالَي إدةرضووني ئةو بة ياننامةية ) من،
فةرةيدوون ئةرشةدي، مارف ئاغايي (يادي بةخير)
باسمان لة نويَخوازي دةكرد وةك هةولَيَكي بيَبرِانةوة و
هةولدانيَكي طشتي بؤ
تازة كردنةوة زماني شيعري لة ريَطاطةل فؤرم وزمان و بابةتةوة.
بةداخةوة مارف جوانة مةرط بوو و من
و
فةرةيدوون ماينةوة.
من
بة تةمةن لةفةرةيدوون طةورةتر بووم و تا ئةوكات ئةزمووني شيعري و
رةخنةييم لةفةرةيدوون زيَدةتر بوو، بةلآم فةرةيدوون لةو كةسانة
بوو كة ئةوكات جةسارةتي تاقيكردنةوةي باشي هةبوو؛
بة ضي
دةبيَ ، لةسةر ريَطاي داهاتوومدا
قاضةكانم بة لةشمةوة بلكيَنمةوة؟
دةلَيَي: ئةشق هةميشة
لةترس
و سيَبةردا طولَدةكا../ئةرشةدي/
كة بة داخةوة دواجار ثةرِةوازةي هةندةران بوو و لة رةوتةكة بو
ماوةيةك وةدوا كةوت،
فةرةيدوون ئةو كات لة ورميَوة دةضيَتةوة بؤ سنة و بةشي ئةدةبي
حةوتوونامةي سيروان و لةطةلَ ضةند دؤستيَكي ديكةي وةك ئازاد
روَستةمي و ئيَبراييم ئةحمةدي نيا و بيهزاد كوردستاني و عةلي
دةستمالَي و… ثيَوةندي دةطريَ و دةكةونة
سةر دةركردني بةياننامةكة. ئةو بةياننامة ثيَشتر لةلايةن ئةو
بةريَزانةوة ئامادةكرابوو و برِيار وادةبيَ دواي دانيشتن لةطةلَ
كةسانيَكي دي ( كة منيش يةكيان دةبم) بلآو بيَتةوة.
فةرةيدوون ثةلةي ليَدةكا و بلآوي دةكاتةوة. من نةك هةر ناوي خؤم
وةرنةطرتةوة بةلَكوو وةك جةسارةتيَك بؤ شةلةقاندنةوةي طؤمةمةنطةكةي
ئةو سالآنة ثشتيوانيم ليَكردن.
-بةلآم
بياننامةكةضي بوو و داكار ضي بةسةرهات؟
بةياننامةكة بريتيبوو لة دوو بةشي سةرةكي _ يةكةميان بة ناوي
بنةما سةرةكيةكاني داكار لة هةشت بةنددا هاتبوو كة جةختي لة سةر
ثشتيواني كردن بوو لةو جوولآنةوة ئةدةبي و هونةريانةي كة بؤ طةيشتن
بة دنيايةكي نويَ لة باري فورم و ناوةرؤكةوة دةبنة خاوةنئةزموون و
روانينيكي فةلسةفي هونةري هةنووكةييان هةية و لة دةرووني ئينساني
هاوضةرخ دةكؤلَنةوة و ئةيانهةويَ لة ئةدةبي بةرطرييةؤة بثةأنةوة
بؤ ئةدةبي سةربةخؤي هةلَمةت بةر و زيَدةتر طويَ بؤ ناخودئاطاي
كةسايةتي شل دةكةن و ثشت بة هزري داهيَنان دةبةستن. ئةوانةي كة بة
ضاويَكي رةحنةطرانةوة ئةرِواننة ماهييةتي ئيَستاي طةلةكةيان و
ثيَوةندي ساكاري شتةكان هةلَدةوةشيَننةوة و ثيَوةندي نويَتريان بؤ
بةرثادةكةن و... ئةم خالآنة لة خؤياندا هةموويان ئيجابي بوون و
راستيةكةي ئةو سات من خؤم بة يةكيَك لةو كةسانة دةزاني راستة ئةو
سات من بة بونةي هةنيَ موشكيلةي سياسييةوة ئيزني بلآوكردنةوةي
بةرهةمةكانيان وةك كتيَب نةدابووميَ،
بةلآم لة دةفتةري درؤكاني موقةددةس بةم لاوة وام هةست ئةكرد
لةؤ خالآنةشم تيَثةرِاندبوو. هةر بوية هةموو ئةو بةريَزانة ض ئةو
كات و ض ئيَستاش ريَزيَكي تايبةتيان بؤ من هةبوو، هةولَي بلآو
كردنةوةي دةقةكانيان بؤئةدام.
بؤ
ويَنة ئةو كات فةرةيدوون ئازادي و كيَشةي رووناكبيراني كوردي
لة سيروان دا بؤبلآوكردمةوة كة بووة هؤي دةمةتةقةيةكي زؤر و... يان
بةشيَك لة شيعرةسات
لة زريَبار دا كة ئةو دؤستانة ئةو كات لةويَ بوون بلآو
كرايةوة.
بةشي دووهةمي بةياننامةكةش تايبةت بوو بة شيعر لة روانطةي داكارةوة،
كة لة دةبرطةدا جةختي دةكردةسةر؛
«1-
ثرسياري رةخنةطرانة لة ئيستا و رابردو و داهاتووش.
2-
تيَثةرين لة واقيعي شتةكان بؤ طةيشتن بة هةزاران جلوةي ناديار.
3-
دؤزينةوةيةكيتر لة ئةو ثةأي نيشانة و رةمزةكاني زماني دةربريندا.
4- ثيَك
هيَناني زمانيَكي جياواز لة زماني رؤذانة و زماني سواوي
ئةدةبي سةدةم.
5-
كرانةوةي نويَترين دةلاقةي روانين بةرةو ديمةني ئةنديشةي مرؤظ.
6- طرياني
ثرسةدارانة لة كاتي شاديدا و بة ثيَضةوانةوة.
7- مل
ملانيَ يةكي دذوار لةطةلَ ذيان و جيهان.
8-
دةرضوون لة كيَشي برطةيي بؤ طةيشتن بة مؤسيقاي دةرووني رستة.
8- شيعري
بزووتن و جوولآنةوة لة وشةيةكةوة بؤ وشةيةكيتر لة ويَنةكةوة
بؤويَنةيةكيتر تا طةيشتن بة فؤرميضكي تةواو.
9- داكار
مةكتيبيَكي تايبةت بة يةك دةورة نية و رةؤتيَكة لة هةموو
سةردةميَكدا.
ئةمانة
ئةو خالآنة بوون كة هةموويان ئةريَني و ئيجابي بوون و ثيَشتريش نةك
بة بةياننامة بةلَكوو وةك دةق زؤر مان ئاوأ ليَدابوونةوة و ئةو
دوستانةي كة خؤيان بةرةخنةطري دةق دةزانن حةتم دةبيَ بضنةوة سةري و
ئينجا داوةري بكةن هةرضةند داكار راستةوخؤ زؤر بةردةوام نةبوو
بؤوةي زؤري لة دؤستان ئاوارةي هةندةران بوون،
بةلام طؤمةكةيان شلَةقاندبوو؛ ئةؤطؤمةي كة ثيَشتر ئةنجومةنة
ئةدةبيةكاني ئيرشادي ئةوةند مةنط و وةستاويان كردبوو كة لةوانة بوو
بطةنيَ... دواي دةرضووني بةياننامةي داكار ئةوةي نووسرا لة
قةبوولَ يان دذايةتي و رةفز كردنةويدا هةمان مةبةستي داكاريةكان
بوو. بؤوةي دةلاقةيةكي ديكة كرابوَوة و دواجار دةلاقةكاني ديكةي
وةك لاثةرةكاني ئةنديشةي سيروان – رضة و شةأة قةلَةم لةطةلَ
سةلةفيةتي ضةقاخانة و سةرهةلَداني شيعري شيَت و جياواز و بةينابةين
و... دةكريَ وةك ئاكام و شويَن داناني داكار لةبةرضاو بطرين.
ثرسيار:
ئةوةندةي ليَرة لةويَ دةبيستين ئيَوة نزيك بة حةوت دةفتةري شيعري
بلآونةكراوةتان هةية، ئيَستا دةمانهةويَ وةكوو شاعيريَك باسي
جةرةيانة شيَعرييةكاني ئةم سالآنة دوايي بكةي، دابأانيان بةردةوام
بوونيان، شويَندانانيان، بة طوأ بوونيان و بةربلآوييان ضؤ، دةبينن
_ لةم سالآنةدا لة لاية، هةنيَك كةس و بزاظةوة هةولَي ثؤليَن
كردني بزووتنةوة شيعرييةكان بة شيَوةي جوراوجؤر
دراوة ئيَوة ضو، دةأواننة ئةم ثؤليَن كردنانة؟
_ راستة!
دةفتةرطةلي سةمفؤنيا – دياري – هةزار ديواني كةلةطةت لة ثرسةدا
_ درؤكاني مؤقةدةس _ شيَعرةسات _ بةذمارةي تةلةفؤنةكاني عالةم -
وةهمةكاني ئةشق و تابؤكاني دةمامك كة زؤربةيان لة سايتة
كوردييةكاندا بلآوبوونةتةوة بةلآم بة داخةوة هيَشتا نةمتوانيوة
ليَرة ئيزني بلآوكردنةوةيان بؤ وةرطرم _ هةرضةند ماوةي بيست سالَ
زيَدةترة زؤريَ لةو شيَعرانة لة طؤظارةكاندا بلآودةبنةوة و زؤرترين
شويَنداناني هةبووة لة سةر بةرةكاني دواي من و ئيَستاكةي شيعري
سةردةم لة رؤذهةلآت. هةنووكةش دةفتةريَكي نويَم بة دةستةوةية بة
ناوي «حةبيَكي هةنطويني دائةنيَي... مةترسة!» كة دوو بةشي
لة طوظارةكاندا بلآو بؤتةوة لةوانةية هةر ئةمسالَ ئامادةي بلآو
كردنةوة بيَ،
ديسان لة سايتةكاندا دةزطاي ضاث و بلآو كردنةوةي ئاراسيش بأياری
شيَعرةسات بلآو بكاتةوة... تا ئيَستا كة نةيكردوة!
بةلآم
لةمةأ جةريانة شيَعريةكان من ثيَشتر لة ضةندين وتاري جياوازدا
باسم كردوون و نامهةويَ دووثاتي بكةمةوة بةس ثيَويستة بة كورتي
ئاماذةم بكةم بة وتاري ئثيستمؤلؤذياي شيعري كوردي كة بة ثيَي
ضؤنيةتي ويَكضوويي و ثيَوةندي و جياواري نيشانةكان و مرؤظ وةك
نيشانةي سةرةكي و نيشانة وةك ئةو ثةأي وانويَنراوي (وانموود) زمان
شيعري كورديم لة بةيتةكانةوة تا شيعري زمان
شكيَن
م
ثؤلَيَن كردبوو و ضؤنيةتي ثؤليَن كاريبةكةشم لة ثؤليَن كردني
مةعريفيي نيشانةكان ي فؤكؤ وةرطرتبوو. بةلآم ئيَستا ئةمهةويَ هةنيَ
لةو رةوتة بكؤلَمةوة كة بةدواي داكاردا لة لايةن ضةند
شاعيري نويَخوازةوة تا ئيَستا لة تازةطةري بةردةوامدا بووة. رةنطة
داكار بةياننامةيةكي بةينابةين بيَ لة نيَوان شيعري فؤرماليستةكاني
هةوليَر وشيعري حةجمي فارسةكان. هةرضي بيَ بة دواي ضركانةكاني
داكاريدا، كة دةوريَكي ئةو تؤي نةبوو و زوو لة بيرضؤوة، جؤرة
حةرةكةيةكي ديكةي شيعري لة رؤذهةلآتي كوردستان هاتة طةأ كة جطة
خالَة تيؤريةكاني داكاري ضاويَكشي لة دوا ثيَكهاتة طةري و
ثيَكهاتة هةلَوةشيَني بوو و زيَدةتر لة ذيَر كاردانةوةي تيَوريية
نويَيةكاني ئةدةبي سةردةم واتة نيشانة ناسي، دياردةناسي و
هيَرمنؤتيكيا و نيَوان دةقيَتي و ضيَذي دةق و زمانشكيَني و ضةند
دةنطي و ضةند رةهةندي و سيَلاوي هوش و...دا بوو. هةر بؤية ئيَجطار
نامؤ دةينواند و تةنانةت هةنيَ لة رةخنةطراني نويَخوازيشي لة خوَي
سلَةماندةوة و تووشي رةش بيني، لةحاست ئةو بزاظةيكردن.
ئةو شيعرانة بةراستي فارس طوتةني «ريسك كردن»يَك بوو. تيَثةرين
بوو بة سةر تالَي يةكجار باريَكي
نيَوان سوننةت و ئةوثةرِمؤديَرن كة بةس ضةند كةسيَكي دةطمةن
نةيانتواني ليَي بثةأيَنةوة و باقي كةوتنة خوارةوة بؤ قوولآيي
سةلةفييةت لة لايةك و هةزار بة هةزاري وانموود و حةرةكةي دادائيستي
و ...
ئةم بزاظة
شيَعريية هةولَي نويَ كردنةوةي زماني شيعري ئةدا بة شيَوة طةلي
جؤراوجوري وةك تةركيباتي نويَ _ دةستكاري كردني زماني _ ئالَ و طوأ
كردن بة شويَني جيَنشيني و هاونشيني، هيَنانةوةي ضةندين قاشي
زيَهني و تيَكةلَ كردنيان بؤ رزطاربوون لة تاك رةهةندي و دةرضوون
لة بازنةي «من»ي ضةق و سةرنج دان بة نائاطاي جةماوةري لة ريَطاي
هاتني كوت وثأي طوراني و ثةخشاني نيَوان دةقي
و وشةطةلي جيَهاني نويَ و ديَجيتالي لة بري رةمزة كؤنةكاني
ثيَشوو.
فتؤشاث
ئةتوانص ضةندين ضاو لةسةر يةك هةپضنص
فتؤشاث
ضةندين دپ دةطؤأص...بةهةر أةنط بتهةوص...
مةكة
تؤ نازةنين _ نازةناز فتؤشاث نةسب مةكة لة دپتا
تري _ دي
_ ماكس مةضصنة لة هاردي باخةپتا
هاتنة
ئاراي هةنص وشةي بة ناو ديجيتاپي لةم شيعرانةدا بة ثصضةوانةي ئةوةي
هةنص رةخنةطر بؤي ضوونة، نةك تةنيا بؤ هاوردنةوةي وشةي بياني دصنة
شيعري ئةم بةرةوة، بةپكو وةك رةمزي دةسةپاتي نوص و هذمووني
وانوصنراوي و وانموودي كةرةسةكاني ثصوةندي جةماوةري ئةوانةوة دصنة
شيعري نوصخوازةوة _ بةداخةوة ناشارةزايي ئةو رةخنةطرانة لةو
كةرةسةطةلة كة ئةمرؤكة هةموو قوذبنصكي ذياني واقعي ئصمةي طرتؤتةوة،
بؤتة هؤي ئةوةي بة طومانةوة لةو دةستة واذانة بروانن و وةك مؤد
بيبينن، نةك وةك تراذدياي نوصي سةردةم و جيهاني وانموودي ئةم
سةردةمة
وةك ثصشتريش ئاماذةم ثصكرد جيهان لة رةوتداية و ئصمةش ئةنووسين و
بة تةماي ئةوةش نين خوصنةران يان رةخنةطران لةرصوة بمانكةنة
"قارةماني" شيعري هاوضةرخ _ بؤ ئةوةي نة دةورةي ئةو باوكايةتي و
ثاپةوانةتيانة ماوة و نة شيعريش ضاوةروانة وشةيةك لة زماني
ئاساييدا جص بكةوص ئينجا ئةو بةكاري بهصنص، هةرضةند جيهاني ئاسايي
ئصمةش ثأ بووة لةو وشةطةلة _ لة مانيتؤر و ثاپتاك و مةسةنجصر و
كي بؤردةوة بطرة تا ديمؤكراسي و كؤمةلطاي مةدةني و فةلسةفةي
رةخنةيي و...كة ئةويش لة ثانتاي جيادا هةر لةو وشةطةلةن و
جياوازي ئةوتؤيان نية.
كؤمةپطاش هةرطيز ضاوةرواني ئةوة نةبووة كة كورد ثاسكيل بةرهةم بصنص
ئةوسا ناوي بنص باي سيكل.
وشة و زمان يش وةك هةموو دياردةيةكي ديكةي ئةم جيهانة بطؤأة و لة
ئاپ و طؤأ و ثصوةندي وةرطرتن و ناردنداية و نابص ئةوةند بة
طومانةوة سةيري ئةم وشانة بكرص.
راستة رؤشنبير و رةخنةطر بة طومان ثرسيارةوة سةرهةپدةدا، بةپام ئةو
طومان ثرسيارة دةبص لة دةرووني دةقةوة بخوصنرصتةوة و زةق كرصنةوة،
نة لة رةش بيني و ناشارةزايي خوصنةر يان رةخنةطر خؤيةوة سةرضاوة
بطرص!ئةوانةي وتاري زماني نويََطةري، زماني كراوةكةي
داريووش ئاشووري بخويَننةوة، دةزانن كة ئةم رةخنةطرانةي ئيَمة ضةند
لةو بوارةدا بيَسةوادن. ئةطةر شاعيري سةردةم بة رؤپةي زمةن و
سةردةمي خؤي بزانين زماني شاعيري سةردةميش زماني سةردةماني خؤيةتي.
بؤ دةبص رةخنةطرصك خؤي بة كؤمثيوتصري نؤتبووك يان
لةبتابي ثنتيوم ضوارةوة تةنانةت بضصتة سةر كلاس بؤ وانة
طوتنةوة و هةموو نامةكاني لة
e-mail
و مةسنجصر و ثاپتاكةوة
وةربطرص.بةپام هةر ئةو وشةطةلةي لة شيعري سةردةم دا لا نامؤبص و بة
طومان بص لصيان... ئصمة بمانهةوص و نةمانهةوص واين لة دةوري
وانموودسازي ديجيتاپيدا و ئةو وشةطةلة بة دواي دا هاتوونة. رةنطة
هؤي سةرةكي دابأانةكةش هةر ئةو زمانة جياوازة بص، تاك رةهةندي و
تاك دةنطي بوون شصعري ثصش ئصمة و ضةند دةنطي بوون و ضةند توص بووني
شيعري بةرةي ئصمة بص، سينتاكسي باوي زماني شصعري ثصش ئصمة و
شكاندني ئةو سينتاكسة بص لة شيعري ئصمةدا و بزاظةكةش لةبةردةوامي
داية، شيعري شصت بة خوصندنةوةي بةريز رةهبةري مةحموود زادة،
شيعري جياواز بة خويندنةوةي بةرصز فةرزاد ميرئةحمةدي، شيعري
بةرةي ضوار بة خويندنةوةي بةرصز رةزا عةليثوور و شيعري
نوصترخوازان بة خوصندنةوةي ساپح سووزةني و ضةندين خويَندنةوة و
ثؤلين كاري ديكة لة بةرصزان موراد ئةعزةمييةوة تا تاهيرئاهةنطةري
و... نيشانةي بةردةوام بووني ئةم بزاظة شيعريةية و ئامادةبووني
بةرصزان رةوف محموودثوور( لةشيعري هةورامي دا) ساماپ، بصهزاد
كوردستاني، ، ئيبراهيم ئةحمةدي نيا، يوونس رةزايي ، رةزا عةليثوور،
سالَح سووزةني و بةرةي لاوي دواي ئةوان بة دةيان كةس لةم مةيدانةدا
(بةس لة كوردستاني رؤذهةپات) نيشانةي شوصنداناني ئةو حةرةكةية، كة
بة داخةوة هةنص لة رةخنةطران ئةيانهةوي ضاوي لص بنووقصنن..
ئاساييشة.. بؤ ئةوةي ئةوة شصعرة كة بةردةوام كةوتؤتة ثصش خوصنةري
خؤيةوة.. نة بة ثصضةوانةوة.. رةش بيني هةنص رةخنةطر لة مةأ بزاظي
مودصرنيسم و ثاش مودصرنيسم و دةيان قوتابخانةي ديكةي نوصي جيهاني
.. نابصتة هؤيةك بؤ نةبووني ئةو بزاظطةلة "جيهان لة رةوتداية و
زماني شاعيرانةش هةروةتر" كةواية بةرةو جيهانصكي نوص و ئةدةبصكي
نوصتر بؤ ثصشةوة.
با
بؤ يةكجاريش بووة ئصمةش دروشمصكي جيهانيمان هةبص!
1/1/1385
سةقز
حهمهساڵح
سووزهنی،
ساڵی 1959 لهشاری سهقز لهدایك بووه.
ماوهی ههشت سال مامۆستای قوتابخانه بووه و له سالی
1983 بهو لاوه بههۆی ههنی كیشهی سیاسییهوه «اخراج و انفصال
دایم از خدمات دولتی» بووه ماوهیهك چووته
بهندیخانهوه و..
له سالی 1978 هوه دهستی داوهته قهڵهم به زمانی
نهتهوهكهی و لهم بوارانهی خوارهوهدا نووسیویه،
2ـ چیروك:
دوو كۆچیرۆكی «پشت تریبۆنهكه كهسی لێنهبوو» و« ون بوون» كه
جگه چهند چیرۆكیكی ئهم دوو كۆمهڵه چیروكه هیشتا بلآو
نهكراوهنهتهوه
5 ـ شانۆ نامه:
«دیاری» و « دهوران دهوران» |