|
حسين فرجی - مريوان
در
عرف هر کشوری،
در صورت نبودن مدارک تاریخی مستند، نام هر
مکانی را
از
زبان مردم آن منطقه میپرسند
و به صورت سلیقهای عمل نمیکنند اگر این گونه بود هر
کشوری دهها اسم داشت. ولی می بینیم به نسبت دریاچه
زریبار اینطور عمل نشده و افرادی به سلیقه خود آن را
زریوار نامیده اند.
دریاچهی زریبار هرچند در نظر بعضیها کوچک هم باشد
اما برای مردم منطقه خیلی بیشتر از یک دریاچهی معمولی
است تاجایی که در اشعار شاعران افسانهها و لالایی
مادران نیز نمود پیدا کرده است. تغییر نام زریبار آن
اندازه امری بیاهمیت است که خیلیها ساده از کنار آن
میگذرند. این مسئله هنگامی نگران کننده است که ما
مردم مریوان نیز در هنگام نام گذاری هتلها، مغازها،
شرکتها، تیمهای ورزشی و... از نام "زریوار" استفاده
کنیم که همانا ستمی نابخشودنی بر آیندگان خواهد بود.
افسانه دریاچه
این افسانه نوعی رویداد تاریخی است. همچنین در این
افسانه از "فیلهقوس" حاکم ستمگر نام برده شده که معرب
واژهی یونانی فیلیوپس است و کوهی که مشرف بر شرق
دریاچه است، هنوز نام "قهلای فیلهقوس" را بر تارک
خود دارد که این خود
گویای حضور نامیمون یونانیان در کردستان بوده و
ما را به یاد غارتگریهای "اسکندر" فرزند "فیلیپوس" می
اندازد.
افسانه درویش به این صورت نقل میشود که روزی درویشی
تهیدست، سوار بر الاغ به همراه همسرش از نزدیکی شهر
عبور میکنند که توسط ماموران حاکم دستگیر و به شهر
آورده میشوند. اهالی شهر و ماموران آنها را شکنجه و
اذیت کرده و آنها را زیر ضربات شلاق مجبور به انجام
کارهای دشوار و سنگین مینمایند. تا جاییکه دم الاغ،
یعنی تنها سرمایه ی درویش، کنده میشود و زن حاملهاش
نیز فرزندی را که درشکم دارد سقط می نماید. درویش که
دیگر تاب تحمل این همه شکنجه را ندارد نزد حاکم رفته و
داد سخن میدهد، اما حاکم اورا مورد استهزاء قرار
میدهد و درویش آزرده خاطر میشود و دلشکسته بالای
بلندای کوهی در ضلع شرقی شهر میرود و در آنجا با خدای
خویش شروع به راز و نیاز میکند و از دست آن ستمگر به
بارگاه خداوند پناه میبرد و آنان را نفرین میکند و
میگوید؛ سرم را از سجده بر نمیدارم تا شهر را با آب
یکسان نکنی و این قوم ظالم را نابود نکنی! و چنین می
شود. هم اکنون قبر درویش در پای کوه نظارهگر بر
دریاچه فعلی زریبار است.
دریاچهی زریبار که بیش از دو میلیون سال است حیات و
آبادانی را به مریوان سر سبز بخشیده است، همواره
نظارهگر این سرزمین حادثه خیز بوده و با شادیها و
دردهای جانکاه مردمانش شریک گشته و همچون میراثی
ارزشمند بخشهایی از هویت و تاریخ ما را دردل خود حفظ
کرده است.
دریاچه زریبار در دو کیلومتری شمال غربی شهر مریوان و
در ارتفاع 1285 متری ازسطح دریا قرار گرفته و از
زیباترین میراثهای گرانبها و طبیعی استان کردستان
بشمار میرود. آب این دریاچه از چشمههای جوشان،
نزولات آسمانی و رودخانههای فصلی چندی که به آن
میریزند تامین میشود.
تاریخچهی پیدایش این دریاچه که به گفته کارشناسان یکی
از بزرگترین منابع آبهای شیرین جهان است، به دوران سوم
زمین شناسی بر میگردد. حجم آب دریاچه از 5/22 میلیون
متر مکعب تا 5/47 میلیون متر مکعب درطول سال متغیر است
طول دریاچه شش کیلومتر و عرض آن 3000-1700 متر است.
مساحت آن حدود 720 هکتار است.
وجه تسمیه زریبار به واژهی "زری" که در کردی به معنی
دریاچه و پسوند "بار" پسوند تشبیهی، و زریبار به معنی
دریاچهوار است. همانطور که در بالا اشاره شد در مورد
این دریاچه افسانههای متعددی وجود دارد که مشهورترین
آنها وجود شهری مدفون (افسانه درویش) زیر آبهای دریاچه
است. دریاچه زریبار با سبزهزاری وسیع از نیستان و
گیاهان آبی دارای نظرگاهی جذاب در مکانی دلگشا میان دو
دیواره کوههای "بیسهران"، "فهیلهقوس" و "کانی قوله
جان" از شمال تا شمال غربی و "گول بهن"، "میراجی"،
"بهرده بوک"، "قوچهلوس" و "سهربان" از جنوب تا جنوب
غربی در پهن دشت "میهرئاوان" مریوان جای گرفته است.
دریاچه زریبار به دلیل نیزارهای اطراف و همچنین گیاهان
آبزی و حاشیهای از جمله زانيچيكيكا، فراتوفيليوم،
ميديوفيليوم، بارهنگ آبی، هزارنی، نیلوفرآبی، نی،
لویی، چگن، بزواش، نعناع و گندمیان زیستگاه مناسبی
برای انواع جانداران از جمله ماهیان، پرندگان، و
پستانداران است. انواع پرندگان بومی شامل اردک سبز،
خوتکا، حواسيلها (اگرت بزرگ، اگرت كوچك، حواسيل
ارغواني، بزرگ و خاكستري و بوتيمار كوچك) اردك (كله
سبز، ارهای)، لك لك، چنگر، گیلار، پرستو (كاكايي و
دریایی) و انواع کشيم از بومیان دریاچه زریبار است.
گونههای بومی ماهی که در دریاچه زندگی میکنند شامل
سیاه ماهی خالدار، سیاه ماهی معمولی، عروس ماهی،
مارماهی و گونههای ماهی رها شده کپور معمولی، کپور
آینهای، بیگ هد، فیتوفاگ، آمور سفید و کپور سر گنده
است. بر اساس تحقیقات به عمل آمده پنج گونه پلانکتون
گیاهی و هیفده پلانکتون جانوری در دریاچه شناسایی شده
است. پستاندارانی در دریاچه زندگی میکنند که عبارتند
از سگ آبی ، روباه، گرگ، خوک وحشی، خرگوش، و نوعی گربه
وحشی و...
موقعیت خاص دریاچه
دریاچه زریبار با آب شیرین و جنگلهای سر سبز اطرافش از
موقعیت ویژه و کم نظیری برخوردار است. مناظرمتنوع،
جنگل، دشت و دریاچه در چهار فصل سال هر تماشاگری را
مجذوب و مسحور میکند. این ویژگی به همراه سایر
پتانسیلهای بالقوه دریاچه همچون ماهیگیری، قایقرانی،
شنا و تماشای یخ بستن دریاچه در زمستان در جذب
گردشگران بسیار موثر است. و توجیه اقتصادی خوبی برای
سرمایه گذاری توسط بخش خصوصی و دولتی دارد. این شرایط
و وجود مبادلات تجاری مرزی موجب میشود مریوان به قطب
گردشگری و اقتصادی کردستان و حتی غرب کشور تبدیل شود.
متاسفانه علیرغم وجود زیبایی کم نظیر و عایدات سرشاری
که نصیب مردم منطقه می نماید، این دریاچه با اعمال
تهدیدزای چندی روبرو است که ماندگاری و سودمندی دریاچه
بستگی به چگونگی تعامل مسئولین و مردم منطقه دارد.
عوامل تهدیدکننده دریاچه (تالاب)زریبار
1-
ورود مقداری فاضلاب انسانی و مواد زائد جامد روستاهای
حاشیه دریاچه که موجب افزایش شدید ازت در آب دریاچه
شده و شرایط مناسبی را برای رشد و توسعه نیزارها و
گیاهان آبزی مزاحم فراهم کرده است.
2-
ورود رسوبات وشنهای جاری و فضولات حیوانی و انسانی به
دریاچه از طریق بند انحرافی "قزلچه سوکه" باید برای آن
چارهای اندیشیده شود.
3-
تخریب جنگلهای اطراف دریاچه توسط روستائیان که می
تواند پیامدهای زیر را به دنبال داشته باشد
الف – تغییر کاربری جنگلها و مراتع به زمین زراعتی
ازسوی برخی افراد سودجو در روستاهای حاشیه دریاچه
ب- استفاده ا زچوب درختان جنگلی به منظور استفاده
ازسوخت زمستانی و صنعتی
ج- آتش سوزیهای متعدد که درسالهای اخیر افزایش یافته
د- خاکبرداری از برخی نقاط جنگل به نام استفاده از
معدن یا استفادههای دیگر
4-
نبود شناخت کافی و درک درست و روشن ازمسائل زیست محیطی
در میان اقشار مختلف جامعه
5-
شکار غیر قانونی پرندگان (اردک، چنگر، قوو...) و
پستاندران (خرگوش، خوک وحشی و...) توسط متخلفان که از
ساکنان شهر مریوان و روستاهای مجاور دریاچه اند، باعث
شده است این زیستگاه تبدیل به مکانی نامناسب برای
پرندگان بومی و مهاجر شود که بعد از کیلومترها پرواز،
خسته و کوفته قصد سکنی گزیدن در این
محل را برای مدت کوتاهی دارند. به راستی این
شیوه پذیرایی و مهمان نوازی دور از انصاف و جوانمردی
است و در بین این اقشار، افراد به ظاهر تحصیلکرده،
باسواد و فرهنگی نیز به چشم میخورند که جای بسی تاسف
است.
6-
تعدد مدیریت و ناهماهنگی میان نهادهایی که خود را
متولی دریاچه میدانند
به جز موارد فوق عوامل متعدد دیگری از جمله منفعت
طلبیهای شخصی، افزایش روزافزون جمعیت، گسترش
شهرنشینی، پیشرفت و توسعه سریع و یک بعدی، بهره برداری
بدون ضابطه از منابع طبیعی از عوامل موثر در تخریب
محیط زیست اطراف دریاچه بوده که چنین روندی زمین را
تبدیل به مکانی غیرقابل سکونت برای ساکنان آینده آن
خواهدکرد.
راهکارهایي برای برطرف کردن مشکلات دریاچه
1.
تسریع درساخت سد گاران و انتقال آب آن به شمال و جنوب
دریاچه برای امر کشاورزی و مصرف آب شرب شهرمریوان
2.
فرهنگ سازی در میان مردم منطقه جهت پالایش محیط زیست
3.
ایجاد سدهای رسوبگیر (گابیونی وملاتی) در مناطق دارای
شیب اطراف دریاچه - البته درسالهای گذشته کارهای خوبی
انجام شده که نیاز به ادامه میباشد
4.
تلاش در جهت ثبت زریبار به عنوان تالاب در مجامع بین
المللی مربوطه برای استفاده از قوانین جاری در این
تالاب
5.
ضرورت توجه به عوامل انسانی و نقش ان جی او ها در این
رابطه
6.
گسترش صنایع دستی درروستاهای اطراف دریاچه به منظور
استفاده از نیزارها در تهیه موادا ولیه صنایع دستی
همچون سالهای گذشته
7.
سرمایه گذاری افراد متمکن در خصوص اجرای طرحهای گاومیش
داری جهت استفاده از نیزارهای دریاچه بعنوان علوفه
8.
فعال نمودن شورای عمران دریاچه به ریاست استاندار
کردستان
9.
ایجاد هیاتهای متخصص علمی برای مطالعه در موردجنبه های
مختلف دریاچه
10.
لایروبی دریاچه زریبار و اختصاص بودجه لازم برای آن.
منابع:
1-دریاچه زریبارنفسهای آخررامی کشدروزنامه اعتمادملی
مورخه 1/5/1387
2-مدیریت ناکارآمدزریباررابه لجن کشانده است مقاله
آقای سوران حسینی برروی سایت دانشجویان کرد
3-زریباربزرگترین دریاچه آب شیرین جهان بامشکلات زیست
محیطی دست به گریبان است سایت انجمن جغرافیای انسانی
دانشگاه پیام نورمریوان
4-خبرگزاری مهردوشنبه 7اردیبهشت 1388
5-غم نامه ی دریاچه ی که می خشکد –محمدناجی حیدری کانی
سانانی –سایت انجمن سبزچیا
|