کورتهیهک له مهڕ جیهان بینیی کپلێر، گالیله و نیۆتۆن که
درێژهدهری جیهان بینیی کۆپرنیکۆس بوون. جیاوازییهکانی نێوان
تیۆری تیۆلۆژی و تیۆری میکانیستی.
وهرگێڕانی له نۆروێژییهوه فهڕۆخ نێعمهتپوور
1
2ـ پرسیارێکی
ئهستێرهناسانه: شوێنی زهوی له جیهاندا له کوێیه؟ پرسیارێکی
فیزیکی: شتهکان خاوهنی چ خهسڵهتگهلێکی بنهڕهتین؟ ئهرستۆ
دهیگوت که شتهکانی سهر زهوی له خهسڵهتدا به شێوهیهکی
بنهڕهتیی له گهڵ شتهکانی ناو ئاسمان جیاوازییان ههیه.
بهڵام فیزیکی میکانیستی دهیگوت که ههر ههموویان له یهک
جۆرن. تۆز له ههموو جیهان ههر ههمانه، ههر بۆیه یاساکانی
ناو سروشتیش له ههموو شوێنێ وهک یهکن.
3ـ شۆڕش له
زانستی سروشت ناسیدا له دوو ئاستدا روویدا: ئهلف) له بواری
ئهستێرهناسیدا: له سهدهی پازدهدا به هۆی کۆپرنیکۆسهوه
گۆڕان له زهوی ـ سهنتهری بهرهو
خۆر
ـ سهنتهری روویدا. ب) له بواری فیزیادا که کپلێر، گالیله و
نیۆتۆن له سهدهی شازدهدا هێنایانه ئاراوه. ئهمه به مانای
گۆڕان له جیهان بینیی ئهرهستۆییهوه بهرهو فیزیکی میکانیکی و
سروشتناسی بوو. بواری دووههم گرنگتره، چونکه بهو مانایه بوو
که ئیتر شته ئاسمانیهکان و جوڵهیان به گوێرهی تیۆری فیزیای
کۆنهوه راڤه نهدهکران.
4ـ به
گوێرهی فیزیای ئهرهستۆیی، شته ئاسمانییهکان له ئیلهمێنتێکی
روون چێکرابوون که له سهر زهوی پهیدا نهدهبوو. شته
ئاسمانییهکان له بازنهیهکی تهواودا له جوڵهدا بوون. ئهم
بازنهیه خاوهن فۆڕمێکی خڕ بوو و له مهزنیی خواوهند بههرهی
ههبوو، کهواته له دهرهوهی بازنهی تێگهیشتنی مرۆدا بوو. جا
دهبا مرۆ تهنیا پێی سهرسام بایه و وهک سیمبۆلێک له گهورهیی
و مهزنیی خودا سهیری کردبا. ئهمه له راستیدا بۆچوونی باوی
سهدهکانی ناوهڕاست بوو.
5ـ کۆپرنیکۆس
سیستهمی خۆر ـ سهنتهری تهنیا وهک گریمانهیهکی ماتماتیکی چاو
لێدهکرد. دواتر که بیریارانی دیکه له سهدهی شازدهدا پێیان
له سهر ئهوه داگرت که ئهم گریمانیه راستهو دهربڕی
راستهقینهی جیهانی ئێمهیه، له لایهن پاپی ڤاتیکانهوه رهفز
کرایهوه و درایه بهر هێرش. ههر لهم ماوهیهشدا فیزیای نوێ
بهره بهره گهشهی سهند و پێشکهوتنی پتری به خۆیهوه بینی.
6ـ
کارلێکهریهکانی کپلێر: ئهلف) تیۆری ئهستیڕه ناسی نابێ
تهنیا وهک گریمانهیهک سهیری بکرێ، بهڵکو به پێچهوانهوه
دهبێ ئهو داوایهمان لێی ههبێ که پێشکهشکهری وێنایهکی
راستهقینه له جیهان بێ. ب) ئهگهر زهوی سهنتهری جیهان نیه،
کهواته سروشت و یاساکانی زهوی له سروشت و یاساکانی جیهان
ناتوانێ جودا بێ. پ) خێرایی جوڵهی ههسارهکان پهیوهندیی به
مهودای وانهوه ههیه به ههتاو. (کپلێر خاوهن سێ تیۆره که
یهک لهوان باس لهوه دهکا که ههسارهکان له بازنهیهکی
هێلکهییدا به دهوری ههتاودا دهسوڕێنهوه). ت) ههسارهکان
خۆیان جوڵێنهری خۆیان نین، بهڵکو له ژێر سریمهی ئهو
هێزانهدان که به هۆی دووری و نزیکییانهوه له شتهکانی دیکه
کاریان له سهر دهکا. ئاکام: ههسارهکان وهک دهگوترا
کامڵ و بێ عهیب نین. ئهوان له زهوی دهچن و خاوهن ههمان ئهو
تایبهتمهندییانهن که زهوی ههیهتی.
7ـ
کارلێکهرییهکانی گالیله: ئهلف)
شتهکان چ له سهر زهویهکی خاوهن جوڵهدا بن یان بێ جوڵه، به
یهک شێوه ههلس و کهوت دهکهن. ب) به یارمهتیی تلێسکۆپ
سهلماندی که ڤینۆس دهگۆڕدرێ، جاری وایه گهوره دهنوێنێ و
جاری وایشه بچوک. هۆکارهکهیشی ئهوهیه که ههم زهوی و ههم
ڤینۆس به دهوری ههتاودا دهسوڕێنهوه. پ) شتهکانی ناو ئاسمان
کامڵ و بێ عهیب نین: مانگ بهرز و نزمیی ههیه و ههتاویش
پهڵهی تێدایه. ئاکام: ههسارهکان له ههمان
خهسڵهتگهلی زهوی بههرهمهندن و زهویش له ههمان
خهسڵهتگهلی وان. بهڵام گالیله نهیتوانی وهڵامی ئهوه
بداتهوه که بۆچی زهوی دهگهڕێ.
8ـ
به یارمهتیی "یاسای
هێزی راکێشان" نیۆتۆن وهڵامی ئهوهی دایهوه که بۆچی له
جیهاندا جوڵه ههیه. یاساکانی جوڵهی وی له یهک کاتدا ههم
وهڵامدهری جوڵه له سهر زهوی بوون و ههم جوڵهی ناو ئاسمان.
هێزی راکێشان دهتوانێ بۆمان روون بکاتهوه که بۆچی مانگ به
دهوری زهویدا دهسوڕێتهوه و بۆچی سێو که له درهخت
بهردهبێتهوه دهکهوێته سهر زهوی. له نێوان شتهکان له
راستیدا هێزی راکێشان ههیه. دهتوانین بیری نوێ لێرهدا بهم
شێوهیه کورت بکهینهوه: ئهلف) شته فیزیکیهکان له ههموو
جیهاندا له ههمان تایبهتمهندی بههرهمهندن. ب) له بهر
ئهوهی سروشت یهک جۆره، بۆیه یاسا سروشتیهکانیش له ههموو
جیهاندا یهکن. پ) یاسا سروشتیهکان روونکهرهوهی دیارده
سروشتیهکانی جیهانی نازیندوون.
9ـ مهبهست
له تێگهیشتنی میکانیکیانهی سروشت ئهوهیه که: سروشت وهک
ماشینێک وایه و دهکرێ وهک ماشینێک لێک بدرێتهوه. مهبهست له
ماشێن فنۆمێنێکه که له چهند بهش پێک هاتووه و بهشهکانیش
له سهر یهکتر کارتێکهرییان ههیه، به شیوهیهک که بهشێک
دهتوانێ بهشهکانی دیکه بخاته جوڵهوه. له تێگهیشتنێکی
ههمهکیدا جیهانی راستی له تۆز پێک هاتووه و ههر جوڵهیهکیش
به هۆی کارتێکهریی دهرهکییهوهیه.
10ـ بهو
بۆچوونهی که دهڵێ جیهانی راستی تهنیا له تۆز (مهتریاڵ) پێک
هاتووه، دهگوترێ مهتریالیزم (ئهم مهتریالیزمه جیاوازیی
ههیه له گهڵ مهتریالیزمی مارکس). ئهم بۆچوونه دهرخهری
گرنگترین جیاوازیی ئهم روانگهیه له گهڵ روانگهی
ئهرهستۆیی. ئهرهستو پێی وابوو که شتهکان له تۆز و فۆڕم پێک
هاتوون و ئهوه فۆڕمه که دیاریکهری جوڵه و گۆڕانه، بهڵام
میکانیستهکان دهیانگوت که شت تهنیا له تۆز دروست کراوه و
خهسڵهتی بنهڕهتیی تۆزیش نهجوڵانه (اینرسی یان
treghet)،
واته شت به هۆی دۆخیهوه له دژی گۆڕانه، بهڵام کارتێکهره
له سهر شتهکانی دی و ههر بۆیه دیاریکهری ههموو جۆره گۆڕان
و جوڵهیهکه. بیرمهندێک روانگهی میکانیستیانه بهم شێوهیه
فۆرموله دهکا: ئهلف) کارتێکهریی میکانیستیانه: تهواوی
ئهو شتانهی که له سروشتدا روو دهدهن دهبێ به هۆی ئهو
هێزانهوه شی بکرێنهوه که به شێوهی میکانیکیانه کار
دهکهنه سهر شتهکان (جا ئهم کارتێکهرییه چ به هۆی وێک
کهوتنهوه بێت، یان له رێگای دوورهوه). ههر پرۆسهیهک دهبێ
به سهر زنجیرهی هۆکارهکاندا دابهش بکرێ و ههر گۆرانێک
بریتیه له کارتێکهریی نێوان دوو شتی جیاواز (بۆ وێنه
کارلێکهریی نێوان زهوی و مانگ، یاخود کاتێک کهللای
A
کهللای
B
دهجوڵێنێ). ئهمه ههروهها بوونهوهره گیانلهبهرهکانیش
دهگرێتهوه (ئهرهستو گۆڕان له ئۆرگانیسمه زیندووهکاندا به
یارمهتیی هۆکاری مهبهستهوه لێک دهداتهوه، واته به هۆی
سروشتی بوونهوهرهکهوه). ب) له سروشتدا تهنیا
خهسڵهته سهرهتاییهکان بوونیان ههیه. ئهوهی که تهنیا
له راستیدا تۆز (مهتریاڵ) بوونی ههیه، ئهو پرسیاره دێته
گۆڕێ که شتهکان دهبێ له چ تایبهتمهنییهک بهههرهمهند بن
بۆ ئهوهی وهک تۆز رهچاو بکرێن؟ ئهو خهسڵهتانه چین که به
بێ ئهوان شتهکان ناتوانن بوونیان ههبێ؟ وهڵام بریتیه له
خهسڵهته بنهڕهتی یاخود سهرهتاییهکان، واته ئهو
خهسڵهتانهی که سروشت ههیهتی، بهدهر لهوهی که مرۆ
ههستیان پێ بکا یان نا. به دوای ئهمهدا خهسڵهته پله
دووههمهکان دێن (وهک بۆن، رهنگ، تام، دهنگ و ههستی ئینسانی)
که له سروشتدا نین و تهنیا دیاردهگهلێن
که له ههستی
مرۆڤهکاندا روودهدن و بوونیان نیه. سروشت تهنیا خهسڵهتگهلی
وهک ئهندازه، فۆرم، جوڵه، ژماره و شوێنی ههیه. ئهم
خهسڵهتانه له ههمان کاتدا دهتوانرێ ئهندازهیان دیاری بکرێ
و به زمانی ماتماتیک بهیان بکرێن. پ) تهنیا گۆڕانێک که
ههیه بریتیه له گۆڕان له شوێندا. بۆ وێنه گۆڕان له رهنگی
گهڵای درهختدا دهتوانین بهم شێوهیه لێک بدهینهوه: دهنکه
تۆزییهکانی (بۆ وێنه ئێلهمێنته کیمیاوییهکان) ی گهڵاکه به
شیوهی تر له گهڵ یهکتردا پهیوهندی دهگرن. ئهم گۆڕانه
بریتیه له گۆڕانی شوێنی دهنکه تۆزییهکان له بهرامبهر
یهکتردا. (رهنگ له سروشتدا روو نادات، بهڵکو تهنیا دهبێ له
رێگای خهسڵهته سهرهتاییهکانهوه لێک بدرێتهوه). ت)
تۆز و جوڵه به تهواوی بوونی راستهقینهیان ههیه. لای
ئهرهستو تۆز ئیمکان و دهرفهتێک بوو که فۆڕم بوونی پێ
دهبهخشی. بهڵام لای میکانیستهکان
تۆز تهنیا بوونی راستهقینهیه که قهت نافهوتێ. تۆز
ناگۆڕێ، تهنیا شوێن دهگۆڕێ (بۆچوونهکانی ئهرهستو زۆرتر جیهانی
گیانلهبهران دهگرێتهوهو بۆچوونی میکانیستیش جیهانی
ناگیانلهبهران). ج) جیهانی راستهقینه دهتوانرێ به
زمانی ماتماتیک بهیان بکرێ. ئهمه پهیوهندیی بهو بۆچوونه
میکانیستیانهوه ههیه که دهڵێ له دنیای راستهقینهدا تهنیا
خهسڵهته سهرهتاییهکان ههن، واته ئهو تایبهتمهندییانهی
که دهکرێ بپێورێن و ئهندازه بگیرێن (گالیله دهڵێ کتێبی سروشت
به زمانی ماتماتیک نووسراوه). چ) تۆز، له ههموو شوێنێک یهک
جۆره. یاسا سروشتیهکانیش، جیهانین. یاسا بنهڕهتیهکانی جوڵه،
بۆ ههموو شتهکان له ههر کوێیهک و له ههر فۆڕمێکدا بن
یهکه.
به
کورتی:
گۆڕان له ئهستێره ناسی و فیزیادا دوو لایهنی گرنگی شۆڕشی
زانستی له سهدهکانی پازده و شازدهدا بوون. به بۆنهوه ههم
وێنای مرۆ له جیهان گۆڕانی بهسهردا هات و ههم خهسڵهتی
فیزیکیی شتهکان. کۆپرنیکوس گریمانهی خۆر ـ سهنتهری هێنایه
ئاراوه. کپلێر سهلماندی که زهوی ههسارهیه. گالیله وتی
زهوی ههسارهیهکه وهک ههسارهکانی دی به ههمان
خهسڵهتهوه. نیۆتۆنیش له رێگای تیۆری هێزی راکێشانهوه،
جوڵهی ناو جیهانی شی کردهوه.
جودایی نێوان
تیۆلۆژی و جیهان بینیی میکانیستیانه، سهرهتای جیاوازیی نێوان
ئهو دوو بۆچوونه بوو که یهکیان جیهانی وهک ئۆرگانیسمێک
دهبینی و ئهوی دیکه وهک ماشین.
تۆز تهنیا
راستیهکه که ههیه. چوار هۆکارهکهی ئهرهستو کهم کرایهوه
بۆ دوو هۆکار: هۆکاری کارتێکهر و هۆکاری تۆزی. ههڵبهت ئهمهی
دووههم چیدی وهک هۆکار سهیری ناکرێ و تهنیا بنهمایهکه بۆ
ئهو شتانهی که روو دهدهن. روانگهی میکانیستی له ناو سروشتدا
تهنیا باوهڕی به خهسڵهته سهرهتاییهکان ههیه.
سهرچاوه:
Repitisjonsoversikt for filosofihistorie og vitenskapshistorie...av
Anfinn Stigen
Cappelen Akademisk Forlag
|